Ahal izatea ez da egin behar izatea (… Nahiz eta batzuetan bai)

“LEGEBOMS” espazio hau inauguratuko dugu, lege-psikiatriarekin lotutako hainbat gai jorratzeko. Helburua da edukiak zabaltzea, ezagutza eta eztabaida sortzea eta, batez ere, gure jarduera asistentzialari eta horrek dakartzan ondorio mediko-legalei buruz hausnartzera gonbidatzea.

Eta estreinatzeko, ziurrenik ezaguna baino ezagunagoa egingo zaizuen gai bat aukeratu dugu: historia klinikora egindako bidegabeko sarbideak.

Pentsatuko duzue kontu hau oso erabilia dela, mundu guztiak argi duela hori ez dela egin behar. Baina benetan horrela al da? Jakin badakigu ez dugula egin behar, baina batzuetan… jakin-minak indar handiagoa du? Edo, agian, sartzea banalizatu egiten da eta honelakoak pentsatzen ditugu: azken finean, «begiratzen ari naiz, besterik ez» edo «nork jakingo du?»

Gai horri buruz ematen diren epai ugariak ikusita, badirudi oraindik ere merezi duela horretaz hitz egitea.

Eta hasteko, komeni da zerbait argi uztea: historia klinikora baimenik gabe sartzea espetxe-zigorra duen delitua izan daiteke.

Oinarrizko eskema hau da:

– Pazientearen autonomia arautzen duen 41/2002 Oinarrizko Legearen 16. artikulua profesionalen sarbidea  historia klinikoan arautzen duena.

– DBLO, osasun-datuak garrantzi berezikotzat jotzen ditu eta babesteko betebeharra ezartzen du.

– Zigor Kodea:

• Historia kliniko bateko datuetara baimenik gabe sartzea: Zigor Kodearen 197.2 artikulua, osasunari buruzko datuek jasotzen duten babes bereziarekin ZK 197.5. artikuluan.
• Sartzen dena agintari edo funtzionario publikoa bada eta bere karguaz baliatzen bada: gainera, ZKaren 198. Artikulua sartzen da.
• Sartzeaz gain, datuak hirugarrenei zabaltzen, ezagutarazten edo lagatzen bazaizkie: ZKaren 197.3 artikulua aplika daiteke.

Eta bereziki garrantzitsua den alderdi bat: ez da beharrezkoa inori kontatzea zer ikusi dugun delitua egon dadin. Bereziki sentikorrak diren datuetan baimenik gabe sartzeak garrantzi penala izan dezake.

Duela gutxiko kasu bat: Badajozeko Probintzia Auzitegiaren 45/2025 epaia

Badajozeko Probintzia Auzitegiaren (3. Sekzioa, eta egoitza Meridan) 2025eko martxoaren 26ko 45/2025 Epaiak bereziki argigarria den kasu bat aztertzen du.

Akusatua Extremadurako Osasun Zerbitzuko erizain bat zen, eta behin eta berriz sartu zen auzokide batzuen historia klinikoetan. Auzokide horiekin harreman gatazkatsua zuen.

Akusatu zituzten erizainak, Badajozeko Probintzia Auzitegiko aulkian.
Iturria: Badajozko Kronika.

Zergatik da interesgarria kasu hori?

• Erizainak, teknikoki, historia kliniko horietan sar zitekeen.

Bere lana zela-eta beharrezko kredentzialak zituen. Baina hemen dago lehenengo ideia garrantzitsua: sartzeko gaitasun teknikoa izateak ez du esan nahi horretarako baimenduta dagoenik.

• Ez zegoen inolako harreman asistentzialik pertsona horiekin.

Ez ziren berak artatzen zituen pazienteak. Sarbideak bilaketa aktiboa eskatzen zuen: sisteman berariaz bilatu behar zituen bere istorioetan sartu ahal izateko.

• Sarbideek justifikazio bat adieraztea eskatzen zuten.

Profesionalak hainbat arrazoi erabili zituen — «pazientearen kudeaketa», «irakaskuntza», «kalitate-auditoria»… —, baina helburu horietako batek ere ez zion erantzuten kontsulten benetako arrazoiari.

• «Norbaitek irekia nuen saioa erabili ahal izan zuen».

Defentsaren argudioetako bat izan zen. Hala ere, epaiketan egiaztatu zen Extremadurako Osasun Zerbitzuaren sistema informatikoak saioa automatikoki blokeatzen zuela, hamar minutuz geldirik egon ondoren, eta kredentzialak berriro sartzea eskatzen zuela.

• «Badakite sartu nintzela, baina ez dakite zer begiratu nuen».

Sistemak aukera ematen zuen historia klinikorako sarbidea egiaztatzeko, baina ez, nahitaez, profesionalak kontsultatu zuen dokumentu zehatza zein zen. Defentsak hori erabili zuen delitua frogatutzat jo ote zitekeen zalantzan jartzeko.

Auzitegiak ez zuen argudioa onartu. Trazabilitatean xehetasun-maila hori ez egoteak ez zuen eragozten inguruabar guztiak baloratzea: harreman asistentzialik ez egotea, pertsona horiek berariaz bilatzeko beharra, zegoen harreman gatazkatsua eta, bereziki, behin eta berriz sartzea.

Zein izan zen zigorra?

Erizaina zigortu egin zuten eta delitua izan zen funtzionario publiko batek sekretuak ezagutaraztea. 197.2 eta 197.5 artikuluak aplikatu zitzaizkion, Zigor Kodearen 198 artikuluari lotuta.

Ezarritako zigorra honako hau izan zen:

• 2 urteko espetxealdia.
• 14 hilabeteko isuna, eguneko 15 euroko kuotarekin (6.300 euro, gutxi gorabehera).
• 3 urteko erabateko desgaikuntza.
• Sufragio pasiborako eskubidea egikaritzeko desgaikuntza berezia, kondenak irauten zuen bitartean.
• Prozesuko kostuak ordaintzea, akusazio partikularrarenak barne.

Eta datu bat gehitu behar da: zigorra legokiokeena baino askoz txikiagoa izan zen, auzitegiak oso kualifikatutzat jo baitzuen bidegabeko atzerapenen aringarria. Modu ez hain juridikoan esanda: prozedura justifikaziorik gabe luzatu zen behar baino gehiago; edo, nahiago badugu etxean bezala esan, epaitegia luzaro ibili zen Valentziako ilargitik.

Sententzia honek uzten duen irakaspena erraza da, baina errepikatzea merezi du:

Pasahitzak historia klinikoa irekitzen du; ez du kontsultatzeko baimenik ematen.

Sistemak milaka historiatan sartzeko aukera emateak ez du esan nahi hori egin dezakegunik. Historia kliniko bat kontsultatzeko legitimazioa ez dator gure kredentzial profesionaletatik, baizik eta sarbide hori justifikatzen duen helburu asistentzialetik — edo legez aurreikusitako beste helburu batetik —.

Eta ez dugu beste gauza bat ahaztu behar: sarbideek arrastoa uzten dute. Trazabilitateak aukera ematen du jakiteko nor sartu den, noiz eta zenbat denboraz. Jakin-minak minutu batzuk iraun dezake; horren ondorioak, epai honek erakusten duen bezala, askoz gehiago.